Trú, vantrú, rök og rökleysur
Svona í tilefni þess að nafn mitt dróst inn í „rökræðu” Mengellu og Vantrúar er kannski rétt að ég skrifi aðeins um málið líka. Reyndar finnst mér umræðan frekar leiðinleg — en það er ekki bundið við akkúrat þessa rimmu (og hér er nokkuð frjálslega farið með orðin „rökræða” og „rimma”; því í raun og veru hefur mest lítið gerst í þessum samskiptum þeirra). Rökræður um trúmál — og þá sér í lagi á Netinu — finnast mér gjarnan leiðinlegar og tilgangslausar.
Rökræður um trúmál verða eðli málsins samkvæmt alltaf rökræða, rökræðunnar vegna. Það er enginn wannabe Jón Valur líklegur til að afneita Guði eftir orðastríð við Vantrú, og að sama skapi er mér mjög til efs að harður trú-/guðleysingi eigi eftir að sjá villu síns vegar og leggjast á bæn eftir innblásinn pistil fyrrnefnds Jóns um fósturdeyðingar (n.b., af hverju er trúfólki svo í mun að endurnefna fóstureyðingar á þennan hátt? Nú hefði maður haldið að -eyðing væri mun groddalegri en -deyðing — og betur til þess fallin að vekja viðbjóð lesenda). Debatt um trúmál milli trú-/guðleysingja annars vegar og trúaðs manns hins vegar er á svipuðu plani og rifrildi um hvort sé gómsætara; nautasirloin eða hnetusteik.
Mergurinn málsins er að það er jafn erfitt fyrir sannfærðan guðsmann að afneita trú sinni á guðið og það er fyrir efahyggjumanninn að sleppa skynseminni og rökvísinni. Guðslambið, sem hefur að öllum líkindum notið náinna samvista með guðinum sínum gegnum bænir og fínerí, mun aldrei láta sannfærast af rökum. Það er jafn ólíklegt og að guð birtist guðleysingjanum skyndilega og biðji hann um að smíða örk. Rök hins trúaða er Guð. Guð hins trúlausa eru rök.
Ég gæti satt best að segja trúað því að greinaskrif Vantrúar hafi snúið álíka mörgum til trúleysis og dyrabjölluat Votta Jehóva hafa snúið til trúar á sama tímabili. Ekki mörgum. Enda vill Vantrú iðulega gera skýran greinarmun á sinni starfsemi og trúboði. Sem hlýtur að þýða að þeir hafa í raun engan áhuga á að auka við fjölda trú-/guðlausra (sem er eflaust ágætt, þar sem taktík þeirra hefur — eins og áður segir — ekki mikla von til að gera það hvort eð er).
Eins írónískt og það nú er þá væri tilgangurinn með Vantrú mun greinilegri, og jafnvel göfugri, ef þeir gengjust við því að reyna að snúa fólki yfir á sitt band. En þá myndu þeir um leið missa helstu og skýrustu rökin sem þeir eiga fyrir því að vera ekki sjálfir trúflokkur. Fyrst svo er klárlega ekki — og tilgangurinn getur ekki verið að boða trú-/guðleysi — er í raun bara eitt eftir. Þeir hafa gaman af því að rökræða. Og ekkert að því. Rökræður geta verið skemmtilegar, þroskandi og fræðandi. Ekki samt svo mjög þegar alltaf er rætt um sama hlutinn, með sömu rökum, sífellt og alltaf. Það hlýtur að verða einhæft og þreytandi. Í raun get ég ekki annað en dáðst að þrjóskunni í Vantrúarliðum að nenna þessu yfir höfuð — rökræðum rökræðunnar vegna — síknt og heilagt. Ég efast um að ég myndi nenna slíku (sem er ein af nokkrum ástæðum fyrir því, þrátt fyrir að eiga hreint ágætlega saman með Vantrú skoðanalega séð, að ég sæi mig ekki sem félagsmann. En ástæðurnar eru fleiri, og flestar eiga rætur í ákveðnum karaktereinkennum mínum, en ekki því að eitthvað sé að Vantrú) — mér myndi líða eins og ég væri fastur í endalausri Morfís-keppni.
En þeir nenna þessu. Og ég ítreka að það er allrar aðdáunar vert. Mér fyndist lífið fátæklegra án vantrúarseggja. Mér fyndist það reyndar jafnvel enn fátæklegra án trúarnöttera — en það er kannski bara ég. En fyrst þeir hafa nennt að rökræða hingað til án þess að með því sé einhver ljós tilgangur — trekk í trekk — finnst mér furðulegt að þeir séu núna argir út í Mengellu. Fyrir að gera nákvæmlega það sama; stofna til rökræðna án tilgangs (sem snúast að mér virðist mest um semantík og skilgreiningar).
Ég er með þá tilgátu að þeir hefðu tekið þessum rökræðum fagnandi ef einhver annar en Mengella ætti í hlut. Ekki vegna þess að Mengella sé svo afskaplega gáfuð eða hörð í horn að taka eða whatever (nóg er til af dæmum um hið gagnstæða). Heldur vegna þess að Mengella er karakter. Og hún er ekki trúuð. Þvert á móti tekur hún sér stöðu í rökræðunum eftir eigin geðþótta — velur hlið B bara til að vera á móti hlið A. Það líkar Vantrúarmönnum augljóslega ekki. Það er nefnilega lítið fútt í rökræðunum (finnst þeim) ef viðmælandinn hefur engu að tapa; ef ritræn náðarhögg þeirra hafa engan möguleika til þess að skekja heimsmynd andstæðingsins. Að sjálfsögðu hefur sá möguleiki alltaf verið blekking. Greinar á Vantrú.is skekja einskis heimsmynd. En það er góð blekking — sem jafnvel ljær mörgum meðlimum Vantrúar tilgang með félagsskapnum.
En þetta er sem sagt ekki fyrir hendi í títtnefndum samskiptum við Mengellu. Og það virðist ergja. Búllíar grunnskólanna nærast á að vita að aumingjanum sem þeir dýfðu í klósettið sveið lífsreynslan. Gamanið væri ekkert gaman lengur ef nördinu væri alveg sama, og hefði jafnvel unun af sundferðinni.
Ég ætlaði að skrifa um ýmislegt fleira, t.a.m. aðeins um The God Delusion, eins og ég minntist á fyrir nokkrum vikum að ég hygðist gera. Það er líka ástæða fyrir því að ég talaði um trú-/guðleysi í þessum pistli hingað til, en ekki bara trúleysi. Sú ástæða verður hins vegar að bíða betri tíma, því þetta er orðið nógu helvíti langt.
